شیربها چیست و نحوه دریافت آن در سال 1404 چگونه می‌باشد؟

مقدمه

ازدواج در هر کشوری با رسم و رسومات خاصی همراه است. برنامه‌هایی هر زوجی برای ازدواج خود در نظر می‌گیرند نیز متناسب با همین سنت‌هاست. یکی از همین سنت‌های قدیمی، پرداخت شیربها به عروس و خانواده‌ی وی می‌باشد. اگرچه امروزه پرداخت آن را در اکثر مناطق واجب نمی‌دانند، اما بسیاری از خانواده‌ها هنوز هم پرداخت شیربها را یکی از مهم‌ترین رسوم ازدواج می‌دانند. پرداخت زر در ایران تحت قوانین مختلفی صورت می‌گیرد. پس اگر آگاهی از این موضوع برای شما نیز جالب است، مطالبی را که در این مقاله گردآوری شده است، با دقت مطالعه نمایید.

شیربها چیست؟

در گذشته، در برخی مناطق ایران مانند آذربایجان، گرفتن شیربها رایج بوده است و به ترکی به آن باشلیق می‌گفتند. شیربها پولی بود که قبل از مراسم ازدواج(علاوه بر مهریه) از طرف داماد به خانواده‌ی عروس داده می‌شد. این پول نوعی کمک به خانواده‌ی عروس بود تا بتوانند در تهیه‌ی جهیزیه از آن استفاده کنند. شیربها و مهریه‌ دو موضوع کاملا متفاوت هستند و نباید آنها را با هم اشتباه گرفت. به همین علت احکامی که در رابطه با مهریه وجود دارد، درباره‌ی شیربها صدق نمی‌کنند.

البته گاهی اوقات داماد به جای پرداخت وجه نقد شیربها، با خرید برخی از اقلام جهیزیه(به صورت توافقی) این سنت را بجا می‌آورد. از دیگر معادل‌های فارسی برای واژه‌ی شيربها می‌توان نقدينگى، زر یا حق شیر را نیز نام برد. اگرچه در دین اسلام به این موضوع مستقیما اشاره‌ای نشده است، اما اگر داماد قبل از عقد قبول کند که شیربها را می‌پردازد، پرداخت آن بر ذمه‌ی اوست و باید آن را پرداخت نماید .

نگاه اسلام به شیربها

در دین اسلام صراحتا هیچ اشاره‌ای به این موضوع نشده است. اما تاکید شده، در صورتی که قبل از خطبه عقد داماد پرداخت آن را قبول کند، این مبلغ بر ذمه اوست و می‌بایست آن را پرداخت نماید. به عبارت ساده‌تر، پرداخت شیربها در شرع اسلام وجود ندارد، اما در صورت رضایت طرفین، پرداخت آن جایز است.

در روایات آمده است که حضرت محمد(ص) در هنگام موافقت با ازدواج حضرت علی(ع) و حضرت فاطمه(س)، از حضرت علی(ع) خواستند که زره‌ی خود را بفروشند و با پول آن برای دخترشان جهیزیه تهیه کنند. با توجه به این داستان می‌توان استنباط کرد که داماد می‌تواند با رضایت خود، بجای پرداخت نقدی شیربها، برخی از وسایل جهیزیه را برای عروس تهیه نماید. فقها و بزرگان اسلام، نظرات متعددی در رابطه با حق شیر دارند که در این قسمت تعدادی از آنها گردآوری کرده‌ایم.

• می‌توان این مبلغ را به داماد بخشید و آن را طلب نکرد.
• اگر جزو مهریه، شرایط عقد و یا به عنوان جعاله یا هبه دریافت شود، لازم الوفاء است. جعاله تعهدی به پرداخت مالی معینی است که در ازای انجام دادن کاری حلال صورت می‌گیرد.
• بخشیدن شیربها در مقابل عملی مانند سعی در ازدواج، اگر با رضایت طرفین باشد، حلال است.

شیربها در قوانین

از نظر قانونی در پرداخت شیربها هیچ اجباری نیست. قانون این امر را برعهده‌ی خانواده‌ی زوجین قرار می‌دهد تا با توجه به رسم و رسومات خود درباره‌ی آن تصمیم بگیرند. نکته‌ی مهمی که در مورد این رسم سنتی وجود دارد این است که اگر پرداخت شود اما ازدواجی صورت نگیرد، داماد می‌تواند آن را پس بگیرد. اما پرداخت مهریه‌ی عروس در هر شرایطی، حتی جدایی در زمان جاری شدن خطبه‌ی عقد نیز به عهده‌ی داماد می‌باشد.

اما در میان قوانین مربوطه، نکات مبهمی نیز وجود دارد. زیرا که در قوانین کشور ما هیچ مقرره‌ی مشخصی در قبال آن نیست. همچنین برای تحلیل شیربها، تنها به نیت طرفین و عرف مراجعه می‌شود. به همین علت در پرونده‌هایی که پیرامون مشکلات شیربها هستند، قاضی باید قصد دو طرف، عرف و شرایط موجود را بررسی کند! تا با استناد به قوانین عمومی و خصوصی قراردادها، اراده طرفین را تحلیل کرده و قصد واقعی آنها را مشخص نماید. سپس با توجه به مدارک موجود، حکم لازم را صادر کند. به عبارت ساده تر، در قوانین کشورمان، شیربها اصلا قانون نیست و نمی‌توان براساس آن داماد را ملزم به پرداخت کرد.

تفاوت مهریه و شیربها

نکته‌ی تلخ و نگران کننده‌ای که وجود دارد این است که بسیاری از افراد شیربها را با مهریه اشتباه می‌گیرند و داماد را مجبور می‌کنند تا هر دو را بپردازد. در حالی که باید توجه داشت، مهریه مبلغی است که در هنگام عقد بر گردن داماد نهاده می‌شود. اما شیربها به صورت توافقی میان خانواده‌ی زوجین تعیین می‌گردد. براساس روایات، مهریه در حقیقت وسیله‌ای برای متقاعد کردن عروس به ازدواج است. زیرا که مهریه لازم الاجرا می‌باشد اما شیربها غیر قابل الزام است. شیربها به دو صورت زیر تعیین می‌شود:

1. شیربها جزئی از مهریه: در این حالت، والدین دختر مبلغی را از داماد می‌گیرند تا برای عروس جهیزیه بخرند. درست است که به این پول، زر می‌گویند اما بخشی از مهریه است. مالک اصلی این پول هم دختر خانم می‌باشد. هر نوع دخل و تصرف در این اجناس نیز باید با اجازه وی صورت بگیرد. دریافت این نوع شیربها اشکالی ندارد.
2. شیربها علاوه بر مهریه: در این حالت، والدین دختر مبلغی را به عنوان حق الزحمه از داماد می‌گیرند تا در ازدواج کارشکنی نکنند. در این مورد اگر داماد رضایت نداشته باشد، باطل است و این پول دریافتی نیز حرام است(اما اصل عقد صحیح می‌باشد).

نکات مهم در مورد شیربها

در این قسمت به بیان نکاتی خواهیم پرداخت که ممکن است کمتر کسی از وجود آنها اطلاع داشته باشد. متاسفانه بسیاری از مشکلات نیز به علت ندانستن همین نکات به وجود می‌آید.

• اگر داماد شیربها را به عنوان هبه و پیش‌کش بدهد و خانواده‌ی عروس با آن جهیزیه خریده باشند، جهیزیه متعلق به عروس است نه داماد. اما اگر هدیه نباشد و قصد از پرداخت آن، خرید جهیزیه باشد، در اینصورت متعلق به داماد است. از آنجایی که در شهرهای مختلف، سنت‌های متفاوتی وجود دارد، در صورت به وجود آمدن شبهه، به عرف و عادت محل مراجعه می‌شود.
• اگر زنى بخواهد طلاق بگیرد و شوهر زر را مصالحه نکرده باشد(بلکه آن را بخشیده باشد)، مى‌تواند شیربها را پس بگیرد.
• اگر در هنگام ازدواج، خانواده‌ی عروس علاوه بر مهریه، پول زیادى را به عنوان جعاله، مهر حاضر، شیربها، پدر وکیلى و تهیه جهیزیه از داماد بگیرند، شرعا حلال است و داماد هم بعدا حق رجوع ندارد. اگر براى جلب رضایت پدر دختر، یا خود دختر پرداخت شود، گرفتن آن جایز بوده و داماد هر زمان که بخواهد، مى‌تواند آن را پس بگیرد. اگر علی رغم رضایت زوجین و خانواده‌ها، مبلغى را با زور و به عنوان رسم از داماد بگیرند! گرفتن آن جایز نبوده و باید آن را به داماد پس داد.
• اگر در عقد جزء مهريه در نظر گرفته شود، حكم مهر را دارد.

به اجرا گذاشتن حق شیر از طرف عروس تنها زمانی عملی است که طبق توافق طرفین، پرداخت آن در هر شرایطی از طرف داماد تایید شده باشد. داماد حتی در صورت جدایی نیز باید این مبلغ را به عروس بدهد.

استرداد شیربها

اگر زمانی میان زوجین اختلافاتی به وجود بیاید و تصمیم به جدایی بگیرند! بهتر است از راهنمایی‌های یک وکیل مجرب استفاده نمایند. از آنجایی که این وکیل قرار است مانند یک مشاور عمل کند، بهتر است کسی را انتخاب کنید که کاملا با او احساس راحتی می‌کنید، تا بتوانید از شرایط زندگی خود به راحتی صحبت نمایید.

در هنگام پس گرفتن شیربها توجه داشته باشید که براساس آنچه تاکنون ذکر شد، تنها در شرایط خاصی قادر به باز پس گرفتن زر هستید. به همین علت اگر این مبلغ را با رضایت و به عنوان جعاله، هبه، بخشش یا پیش‌کش به پدر یا برادر عروس داده باشید، نمی‌توانید آن را پس بگیرید. اگر مهریه عروس، مالِ مشخصی باشد و در ضمن عقد نکاح، شرط شود که شوهر عمل یا مالی نیز برای ولی زن انجام داده است، شرط و مهر صحیح هستند. اما اگر مهر و سهم ولی در مقابل بضع مقرر شود، سهم ولی از نظر فقهی باطل است.