اسناد رسمی یکی از مهمترین مدارک مالکیت افراد هستند. از موضوعات اساسی در رابطه با این اسناد، ابطال سند رسمی ملک است که در ادامه مطالب به آن خواهیم پرداخت
مقدمه

موضوعی که در این مطلب به آن پرداخته خواهد شد، بحث ابطال سند رسمی ملک است. اما پیش از هر چیز لازم است که شما را با انواع اسناد رسمی آشنا کنیم. زیرا که این شناخت به شما کمک بسیاری در رابطه با مسائل حقوقی مربوط به آن سند خواهد کرد. کلیهی اسنادی که وجود دارند به دو دستهی سند عادی و سند رسمی تقسیم بندی میشوند. اسناد رسمی، نزد مراجع دولتی و زیر نظر حاکمیت یا مراجع قانونگذار تنظیم میشوند. که از جمله این مراکز میتوان به دفاتر اسناد رسمی، دفاتر ازدواج و طلاق و … اشاره کرد. در حالی که بقیه اسناد، این شرایط را ندارند و سند عادی به حساب میآیند.
سند رسمی از آن جهت دارای اعتبار قانونی است که توسط سازمان ثبت اسناد و املاک کشور و به طور رسمی و قانونی ثبت، تنظیم و صادر میشود. گاهی نیز ممکن است به درخواست مالک، انتقال مالکیت و یا به حکم دادگاه دستور ابطال سند صادر شود. در ادامه به موضوع ابطال سند رسمی ملک خواهیم پرداخت.
از لحاظ قانونی، مالکِ ملک کسی است که مالکیت وی در دفتر املاک ثبت شده است یا وارث ملک باشد. همچنین ابطال سند رسمی ملک به دعوایی میگویند که شخصی در جهت بی اثر کردن یک یا چند سند رسمی اقدام کند. معمولا این فرآیند زمانی اتفاق میافتد که یک ملک به چند نفر فروخته شده باشد و یا سند، مطابق با مقررات معینی تنظیم نشده باشد. ابطال سند رسمی در شرایط خاصی اتفاق میافتد که از جملهی آن میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- اسناد غیر واقعی و صوری
- اسناد مجعول
- اسنادی که از طریق کلاهبرداری و جرایم دیگری صادر شدهاند.
سند مالکیت معارض
سند مالکیت معارض نوعی سند است که همه یا بخشی از سند مالکیت قبلی را در بر دارد. در این حالت، این بخش از ملک در محدودهی دو سند مالکیت وجود دارد. به زبان سادهتر، در صورتی که برای کل و یا جزیی از ملک، دو بار سند مالکیت صادر شود، سند مالکیت جدید نسبت به سند مالکیت اولیه، معارض است. اینگونه اسناد یا در اصل ملک یا در محدودهی ملک دارای تعارض هستند. این سند تا زمانی که دادگاه برای صحت آن حکم نهایی صادر نکند همچنان به عنوان سند مالکیت معارض به حساب میآید. سند معارض نسبت به سند اولیه دارای اعتبار قانونی و حقوقی نمیباشد. اصولا سند رسمی اولیه معتبر است و تا زمانی که حکمی از دادگاه در جهت بیاعتبار کردن آن صادر نشود، همچنان دارای اعتبار خواهد بود.
کدام دادگاه به بررسی دعوای ابطال سند رسمی ملک میپردازد؟
دادگاههایی که برای رسیدگی به دعاوی ابطال سند رسمی ملک فعالیت میکنند، براساس نوع سند، متفاوت هستند. به عنوان مثال دعوای حقوقی در رابطه با اموال غیرمنقول در امور مالکیت، ممانعت از حق، مزاحمت، تصرف عدوانی و دیگر حقوق، در دادگاهی که مال غیرمنقول در حوزه آن دادگاه قرار دارد، انجام میشود. هرچند که فرد خوانده در محل دیگری سکونت داشته باشد. در رابطه با اموال منقول نیز بر اساس مادهی 11 قانون آیین دادرسی عمل میشود. در دعاوی حقوقی که دو سند معارض وجود دارد، رسیدگی به دعوای دارنده مؤخر نیازمند این است که صحت و سقم سند مالکیت اولیه بررسی شود. سپس تعارض بین اسناد موجود پیدا خواهد شد و باطل بودن سند معارض، طبق قانون اساسی اعلام میگردد.
اراضی تحت مالکیت دولت
بر اساس قانون اراضی شهری برخی از املاک به دولت تعلق خواهند گرفت که عبارتند از:
کلیه زمینهای مربوط به مردگان شهری. این اراضی به صورت کلی در اختیار دولت قرار دارند. اسناد و مدارک مالکیت که در گذشته ثبت شدهاند ارزش قانونی ندارند بجز مواردی که از تاریخ 22/11/1357 توسط دولت واگذار شدهاند. مردگانی که سند مالکیت زمینهای آنها بخاطر قانون لغو مالکیت اراضی شهری در اختیار دولت هستند و یا در وثیقه میباشند، آزاد تلقی میشوند. غیر از طلب اشخاصی که در پی فروش آن اراضی است، مابقی اموال بدهکار، مصادره خواهد شد.
مالکان اراضی بایر در شهرها. این افراد میتوانند براساس ضوابط وزارت مسکن و شهرسازی فقط زمینی که مساحت آن کمتر از حداقل نصاب تفکیکی در مناطق مسکونی است (حداکثر 1000 متر مربع) را براساس قوانین شهرسازی، عمران و احیاء کنند یا اینکه به دولت بفروشند. البته در شهرهایی که نصاب تفکیک تعیین نشده است بر طبق آییننامه اجرایی عمل میشود و زائد بر آن (نه منفعت و نه عین) قابل واگذاری به کسی بجز دولت نیست.
ابطال سند رسمی ملک دولت
همانطور که در بالا نیز به آن اشاره شد، دولت میتواند برخی از اراضی را به تصرف خود درآورد. حال این سوال پیش میآید که اگر شخصی در رابطه با این اراضی ادعای مالکیت کند چه اتفاقی رخ میدهد؟ بر طبق قانون اساسی، اشخاص حقیقی میتوانند نسبت به تصمیم دولت برای مالکیت اراضی اعتراض کنند. شما میتوانید از طریق راههای قانونی و با کمک گرفتن از یک وکیل کاردان برای ابطال سند رسمی ملک دولت اقدام نمایید. وکیل از طرف شما برای ابطال سند مالکیت دولت دادخواستی تنظیم میکند. سپس دادخواست را به مراجع قضایی مربوطه ارائه میدهد که در مراحل بعدی، پیگیریهای قانونی آغاز خواهد شد.
دادخواست ابطال سند رسمی ملک دولت در برگههای چاپی مخصوصی ثبت و به دادگاه ارائه میشود. این دادخواست بر طبق مادهی 51 قانون آیین دادرسی مدنی حاوی اطلاعات زیر است:
- نام و نام خانوادگی، نام پدر، سن، محل سکونت و حتی شغل خواهان.
- تعیین خواسته(ابطال سند مالکیت دولت).
- بیان دلایل و مدارکی که مالکیت را ثابت کند.
- اثر انگشت و امضای خواهان.
- مشخصات کامل مربوط به محل سکونت شخص حقیقی.
نحوهی اثبات ابطال سند مالکیت
اثبات توسط شاهد: به علت سبک زندگی گذشتگان ما، افرادی وجود دارند که مالک اراضی آبا و اجدادی میباشند. در رابطه با اراضی اجدادی یکی از سریعتر و راحتترین راهها برای به نتیجه رسیدن پرونده، استفاده از شاهد عینی است. در این رابطه شما میبایست از افراد میانسالی که مالکیت خواهان پرونده، پدران و اجداد وی را به چشم دیدهاند استفاده کنید. شما با کمک این افراد میتوانید ثابت کنید که مالک حقسقس ملک هستید.
استفاده از اسناد: راه دیگری که میتوان از آن به عنوان ادلهی اثبات استفاده کرد، استفاده از اسناد رسمی و غیر رسمی است که نشان دهندهی مالکیت و زراعت شما میباشند. مسلما اثبات چنین مدرکی کار راحتی نیست و هر کسی نمیتواند از عهده آن برآید. به همین علت اگر برای اثبات مالکیت خود از این ادله استفاده میکنید، حتما از یک وکیل مجرب کمک بگیرید.
انواع ابطال سند رسمی
ابطال سند رسمی ملک به حکم قانون: برخی مواقع قانونگذار بدون اینکه اختلافی از طرف ذینفع وجود داشته باشد، دست به باطل کردن اسناد رسمی میزند. از جمله این موارد میتوان به اراضی موقوفی، اراضی اموات، جنگلها، مراتع و … اشاره کرد.
ابطال سند رسمی ملک از طریق دادگاه: اگر سند رسمی که صادره شده است سبب ضایع شدن حقوق خصوصی فردی شود، وی میتواند با ارائهی دادخواستی، ابطال سند رسمی را تقاضا کند.
ابطال سند رسمی ملک از طریق ادارهی ثبت: در مواردی که ابطال سند رسمی نیازی به صدور حکم از طرف دادگاه را ندارد، اداره ثبت میتواند نسبت به ابطال سند مالکیت عمل نماید . البته موارد خاصی وجود دارند که ادارهی ثبت میتواند برای ابطال سند رسمی فعالیت نماید که عبارتند از:
- پیدا شدن سند مالکیت اصلی بعد از صدور سند مالکیت المثنی.
- تفکیک ملک به قطعات جدا و صدور سند مالکیت جدید.
- انتقال چند ملک به یک شخص.
- افراز ملک مشاع(تقسیم مال غیرمنقول شریکیبین شرکا به نسبت سهم آنها).
- ناقص بودن سند مالکیت.
- وجود اسناد معارض در حالتی که مالک سند موخر اقدام به دادخواهی نکند.
صدور سند مالکیت به نام ورثه: پس از اینکه گواهی حصر وراثت صادر شد، وارثان میتوانند ضمن ارائهی مدارک لازم به اداره ثبت محل، خواهان صدور سند جدید به نام خودشان باشند.
ابطال سند مالکیت المثنی: زمانی که پس از صدور سند مالکیت المثنی، سند اصلی پیدا شود، اگر با استفاده از سند المثنی معاملهای صورت نگرفته باشد، سند المثنی باطل خواهد شد. اما اگر با سند المثنی معاملهای انجام شده باشد، سند اصلی باطل و سند المثنی معتبر باقی میماند.
در پایان نیز پس از اینکه حکم دادگاه مبنی بر ابطال سند رسمی صادر شد، بدون هیچ ابلاغیهای، ادارهجات مذکور اقدام به باطل کردن سند مالکیت خواهند کرد.

عواملی که سبب ابطال سند رسمی ملک خواهند شد
وجود سند معارض: دارندگان سند معارض، باید ظرف مدت دو ماه پس از تاریخ ابلاغ توسط ادارهی ثبت، در صدد ابطال سند به مراکز قانونی مراجعه کنند. در غیر این صورت، مالک سند اولیه میتواند با ارائه گواهی عدم طرح دعوا توسط مالک سند معارض، برای باطل نمودن سند جدید تقاضا نماید.
جعلی بودن سند مالکیت: در صورتی که دادگاه، سندی را جعلی اعلام کند، سند مزبور باطل خواهد شد. در این حالت ذی نفع میتواند از طریق دادگاه حقوقی یا کیفری برای مجازات شخص جعل کنندهی سند شکایت نماید.
ثبت سند بدون رعایت تشریفات قانونی: بر اساس مادهی 22 قانون ثبت، کسی مالک حقیقی شناخته میشود که مطابق قانون در دفتر املاک، ملکی به نام او ثبت و یا منتقل شده باشد. در غیر این صورت سند وی بی اعتبار میباشد.
ایجاد اختلال در حقوق دیگران: چنانچه سند مالکیت فردی دارای اشتباه عملیات مقدماتی و ثبتی باشد و هیأت نظارت این سند را مخل حقوق دیگران تلقی کند! ذینفع میتواند به دادگاه مراجعه کرده و در صدد اصلاح سند برآید.
اشتباه در عملیات تفکیک: زمانی که در عملیات تفکیک ملک اشتباهی رخ دهد و در دفتر املاک یا سند ثبت شود، سند مذکور باطل خواهد شد. اگر این سند مخل حقوق افراد نباشد، رسیدگی به آن توسط هیأت نظارت انجام میشود. اما اگر مخل حقوق افراد باشد، رسیدگی به آن در صلاحیت دادگاه است.





